نگاهی به هنر، طعم و سوغات اصیل استان ایلام

استان ایلام، در دل رشته‌کوه‌های زاگرس، نه تنها به دلیل طبیعت بکر و جنگل‌های بلوطش شهرت دارد، بلکه به عنوان مهد تمدنی کهن، دارای پیشینه‌ای غنی در صنایع دستی و تنوع بی‌نظیر در خوراکی‌های محلی و سوغات است. این محصولات، بازتابی از زندگی سخت‌کوشانه عشایر و روستاییان، استفاده هوشمندانه از طبیعت و هنر درونی مردمان این دیار هستند.

۱. صنایع دستی: هنرهای بافندگی و عشایری
شاخص‌ترین صنایع دستی ایلام از دل زندگی عشایری و دامداری برخاسته‌اند و اکثراً مربوط به هنرهای بافتنی و زیراندازها هستند:

الف) گلیم نقش برجسته (گل سرسبد صنایع دستی)

گلیم نقش برجسته مهم‌ترین و شاخص‌ترین صنعت دستی ایلام است که به عنوان اصیل‌ترین زیرانداز بومی این استان شناخته می‌شود. این هنر در واقع ترکیبی خلاقانه از گلیم ساده و گره قالی(گره کامل) است.

•ویژگی:در این نوع گلیم، زمینه بافت به روش گلیمی (بدون گره) انجام می‌شود، اما نقوش اصلی با استفاده از گره‌های قالی بافته می‌شوند. این تکنیک باعث می‌شود که نقوش نسبت به زمینه برجسته‌تر باشند و جلوه‌ای سه‌بعدی و چشم‌نواز ایجاد کنند.

•طرح‌ها:طرح‌ها اغلب ذهنی، برگرفته از طبیعت، عواطف بافنده و شامل نقوش هندسی، حیوانی و گیاهی ساده هستند.

ب) چیغ‌بافی (حصار عشایر)

چیغ(یا چیت) یک حصار یا دیوار متحرک است که عشایر از آن برای جداسازی فضای داخل سیاه‌چادر از بیرون و حفاظت از دام‌ها و همچنین ایجاد سایه‌بان استفاده می‌کنند.

•ویژگی:چیغ از نی و مواد پشمی رنگین بافته می‌شود. نی‌ها به صورت عمودی کنار هم قرار گرفته و با استفاده از نخ‌های پشمی بافته و تثبیت می‌شوند. این بافت علاوه بر زیبایی، به دلیل استفاده از نی، عایق مناسبی در برابر باد، باران و گرما است.

ج) احرامی‌بافی و موج‌بافی

• احرامی‌بافی:نوعی بافته از پشم یا پنبه است که به صورت سجاده یا جانماز استفاده می‌شود.

• موج‌بافی:بافتی شبیه به جاجیم است که معمولاً بدون گره بافته شده و از آن برای رختخواب پیچ، زیراندازهای ضخیم‌تر و انواع فرش استفاده می‌شود.

د) سایر دست‌بافته‌ها

• نمدمالی:محصولاتی نظیر کپنک(پالتوی نمدی چوپانی)، زیرانداز و کلاه از پشم گوسفند.

• گیوه‌بافی:تولید گیوه یا پای‌افزارهای سنتی که رویه آن از نخ پنبه‌ای یا ابریشمی و زیره آن از چرم یا پارچه فشرده تهیه می‌شود و برای پیاده‌روی در مناطق کوهستانی بسیار مناسب است.

• هور هور:نوعی وسیله بافته شده از پشم برای نگهداری غلات و حبوبات.

۲. سوغات و خوراکی‌های محلی: طعم‌های مقوی زاگرس

خوراکی‌های ایلام به دلیل استفاده از مواد اولیه طبیعی، محصولات دامی باکیفیت و گیاهان کوهی، بسیار مقوی و دارای طبع گرم هستند.

الف) شیرینی‌ها و نان‌های محلی (انرژی‌زا)

مواد اصلی و توضیحات خوراکی محلی

شیرینی معروف و اصلی ایلام.خمیر آن از آرد، شیر، شکر، روغن حیوانی محلی (روغن دان)، تخم مرغ، زیره و رازیانه تهیه شده، در روغن سرخ می‌شود و بسیار خوش‌طعم و معطر است. بژی در زبان محلی به معنای “زندگی کن”است. بژی برساق

نوعی حلوا که علاوه بر خرما و کنجد، از کشک پودر شده به نام “بگل”در ترکیبات آن استفاده می‌شود. بسیار مقوی بوده و در فصول سرد طرفداران زیادی دارد.

حلوای بگل

حلوایی مقوی که از کنجد، خرمای خشک و کمی روغن محلی تهیه می‌شود و اغلب در شب یلدا و زمستان مصرف می‌گردد.

کله کنجی نان سنتی نازک که روی یک وسیله فلزی گنبدی شکل به نام ساج طبخ می‌شود.

نان ساجی نان محلی که خمیر آن با پیاز و آرد تهیه شده و روی زغال یا زیر خاکستر قرار داده می‌شود.

نان پپگ (پاپر) نوعی نان روغنی محلی که با آرد، شیر، روغن محلی و زیره و رازیانه درست می‌شود و نوع شیرین آن بسیار محبوب است.

شله کینه (لکینه)

ب) محصولات دامی و طبیعی (تغذیه عشایری)

• روغن حیوانی “دان” ایلامی (ڕووندان):این روغن حیوانی که از کره محلی به دست می‌آید، عطر و طعم بسیار متمایزی دارد. روغن دان ایلامی به دلیل تغذیه دام‌ها از مراتع غنی زاگرس، کیفیت بالایی داشته و جایگاه مهمی در سفره محلی ایلامیان دارد.

• عسل کوهی:به دلیل تنوع گیاهی زیاد در کوهستان‌های زاگرس، عسل طبیعی و مرغوب ایلام، به ویژه عسل مناطق سورگه و شلم، یکی از گنجینه‌های غذایی استان و سوغات پرطرفدار است.

• ترخینه:نوعی فرآورده سنتی که از بلغور گندم یا جو و دوغ تهیه می‌شود و به صورت خشک شده نگهداری می‌گردد. ترخینه به عنوان ماده اصلی پخت یک آش محلی استفاده می‌شود.

• بنه (پسته کوهی) و سقز محلی:بنه همان پسته وحشی است که در کوهستان‌ها می‌روید و سوغاتی مغذی و دارویی است. سقز نیز صمغ طبیعی درخت بنه است که به عنوان آدامس طبیعی و در صنایع دارویی استفاده می‌شود.

• کشک و کنجد و گردو:کشک خشک محلی و همچنین محصولات باغی مانند گردو و کنجد، به ویژه محصول دره خوش آب و هوای میشخاص، از دیگر سوغات خوراکی ایلام هستند.

✍️ نگار صمیم نیا