نگاهی به آداب و سنن قوم کُرد: میراثی از شادمانی، اصالت و پراکندگی جغرافیایی

قوم کُرد یکی از کهن‌ترین اقوام ایرانی است که در مناطق وسیعی از غرب، شمال غرب و شمال شرق ایران (خراسان)، همچنین بخش‌هایی از عراق، ترکیه، و سوریه سکونت دارند. آداب و رسوم آنان که ریشه در تاریخ و طبیعت این سرزمین دارد، مملو از شادی، میهمان‌نوازی و همبستگی عمیق اجتماعی است.

جشن‌ها و آیین‌های باستانی:

بخش مهمی از سنن کُردها به جشن‌های ایرانی بازمی‌گردد که با شوری مضاعف برگزار می‌شوند:

• نوروز و روشن کردن آتش: نوروز در فرهنگ کُردی نمادی از آزادی، زایش دوباره طبیعت و اتحاد است. کُردها در شب نوروز با پوشیدن لباس‌های رنگارنگ کُردی و افروختن آتش‌های بزرگ بر روی بلندی‌ها، به استقبال سال نو می‌روند.

• رقص هه‌لپه‌رکی (رقص کُردی): این رقص گروهی، نماد اتحاد و همبستگی است و جزئی جدایی‌ناپذیر از جشن‌ها، به‌ویژه نوروز و عروسی‌هاست. رقصندگان دست در دست یکدیگر، با حرکات موزون و یکپارچه، سرود زندگی و شادمانی را می‌سرایند.

• مراسم پیرشالیار (هورامان): این آیین عرفانی و باستانی در روستای هورامان تخت (اورامان) برگزار می‌شود و شامل ذکر، دف‌نوازی و رقص‌های آیینی است.

• آیین‌های کُرمانجی خراسان: کُردهای شمال شرق ایران (کُرمانج‌ها) علاوه بر نوروز، آیین‌هایی چون (کُشتی با چوخه) ورزش سنتی پهلوانی و جشن‌های مربوط به پایان چله زمستان مانند “چه‌له‌چوو” (چله رفت) را با برافروختن آتش برگزار می‌کنند.

آداب اجتماعی و خانواده:

• احترام به بزرگتر: در فرهنگ کُردی، رعایت ادب و احترام به بزرگان و سالمندان در اولویت است. تصمیم‌گیری‌های خانوادگی معمولاً با مشورت و نظر مساعد بزرگترها صورت می‌گیرد.

• میهمان‌نوازی: کُردها به میهمان‌نوازی گرم و صمیمی شهرت دارند. میهمان نزد آنان “برکت خانه” تلقی می‌شود و با چای تازه‌دم، نان گرم محلی، و غذای مفصل پذیرایی می‌شود.

• آداب سوگواری: در آیین‌های عزاداری، همبستگی خانوادگی و اجتماعی بسیار پررنگ است. مراسم با دف‌نوازی عرفانی، خواندن نوحه‌های محلی غم‌انگیز و حضور گسترده مردم منطقه برگزارمی‌شود.

رسوم ازدواج (خوازمنی تا پاخسو):

مراسم عروسی در میان کُردها بسیار باشکوه و گاهی طولانی (تا چند شبانه‌روز) برگزار می‌شود و با موسیقی شاد و رقص همراه است:

• خوازمنی (خواستگاری): در مرحله نخست، زنان خانواده داماد برای گرفتن بله به خانه عروس می‌روند.

• دزورانی و پاخسو: در مناطق کُردنشین غرب، پس از نامزدی، ممکن است مراسم پاخسو )بردن هدایای عروسی توسط زن سالخورده) برگزار شود.

• چله‌بردن (در خراسان): یکی از رسوم ازدواج کُردهای کُرمانج، فرستادن هدایا و خوراکی‌های تزئین شده از طرف داماد برای عروس در شب یلدا یا نوروز است.

• جشن عروسی: مراسم اصلی با جشن و پایکوبی فراوان و رقص هه‌لپه‌رکی اجرا می‌شود و معمولاً در آن مبالغی به عنوان هدیه (شاباش) به زوجین تقدیم می‌گردد.

لباس محلی کُردی:

لباس کُردی، نماد هویت و اصالت قوم کُرد است و در مناطق مختلف، با وجود شباهت‌های کلی، تنوع منطقه‌ای نیز دارد (مانند تفاوت‌هایی جزئی در لباس کُرمانجی با لباس کُردی سُنتی غرب کشور):

• پوشاک مردانه: اصلی‌ترین اجزاء شامل “که‌وا پاتول” کت و شلوار گشاد با پاچه‌های تنگ، “لفکه سورانی” پیراهن با آستین بلند که سرآستین آن به دور مچ بسته می‌شود، و شال کمری است.

• پوشاک زنانه: شامل کراس پیراهن بلند و گشاد، جافی یا شلوار کردی زنانه، کلنجه یا سوخمه نیم‌تنه یا جلیقه روی پیراهن که با سکه و زری‌دوزی تزئین می‌شود، و سربند و روسری است.

این سنن، تنها بخشی از غنای فرهنگی و تاریخی قوم کُرد هستند که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و موجب تداوم هویت اصیل ایرانی در این مناطق، از مرزهای غربی تا کوهستان‌های خراسان، شده‌اند.

✍️ نگار صمیم نیا