تنوع زبانی در کُردی: نقشه گویش‌ها و قلمرو زبان کُردی

زبان کُردی، که از شاخه زبان‌های هندواروپایی و گروه زبان‌های ایرانی غربی است، یکپارچه نیست و در طول تاریخ و در گستره جغرافیایی وسیع خود، دچار چندپارگی و تنوع گویشی شده است. این تنوع، کُردی را به مجموعه‌ای از زبان‌ها یا گویش‌های نزدیک به هم تبدیل کرده که در بعضی موارد، درک متقابل میان گویشوران را دشوار می‌سازد.

شاخه‌های اصلی زبان کُردی:

بطورکلی، زبان کُردی به سه یا چهار شاخه اصلی تقسیم می‌شود که در میان زبان ‌شناسان و خود کُردها به نام‌های خاصی شهرت دارند:

کُرمانجی (کُردی شمالی):

کُرمانجی پرشمارترین شاخه زبان کُردی است.

• ویژگی اصلی: کُرمانجی تنها گویش کُردی است که ویژگی‌های صرفی ارگتیوی زبان‌های ایرانی باستان را حفظ کرده است؛ به این معنی که ساختار جملات آن در زمان‌های گذشته متفاوت از زمان حال است.

• سیستم نوشتاری: در ترکیه، سوریه، و قفقاز اغلب از الفبای لاتین )الفبای هاوار( استفاده می‌شود. در ایران و عراق، ممکن است از الفبای عربی اصلاح‌شده نیز استفاده شود، هرچند سورانی‌نویسی در این مناطق مرسوم‌تر است.

• پراکندگی در ایران: کُردهای خراسان (کُرمانج‌های خراسان شمالی و رضوی) به این گویش سخن می‌گویند. همچنین بخش‌هایی از کُردهای آذربایجان غربی نیز کُرمانج هستند.

۳. سورانی (کُردی مرکزی):

سورانی مهم‌ترین و تأثیرگذارترین شاخه از نظر ادبی و رسانه‌ای است.

• ویژگی اصلی: سورانی ویژگی ارگتیویته را از دست داده و دارای یک ساختار فاعلی-مفعولی ساده‌تر (مشابه فارسی) است. این گویش به دلیل ثبات نسبی خود، زبان استاندارد رسانه‌ها و آموزش در اقلیم کُردستان عراق و تا حدی در ایران محسوب می‌شود.

• سیستم نوشتاری :سورانی تقریباً به طور کامل با الفبای عربی-فارسی اصلاح‌شده (که در کُردستان عراق و ایران مرسوم است) نوشته می‌شود.

• پراکندگی در ایران: استان کُردستان (سنندج، سقز، مهاباد) و بخش‌هایی از آذربایجان غربی و کرمانشاه گویشور سورانی دارند.

کُردی جنوبی (کلهری، لکی، فیلی):

این شاخه که اغلب آن را کُردی جنوبی می نامند، خود شامل چندین گویش مختلف است که پیوستاری گویشی را با زبان لُری تشکیل می‌دهد.

• گویش‌های اصلی:
کلهُری: در مرکز و جنوب استان کرمانشاه (مانند ایوان غرب)
فیلی/ایلامی: در استان ایلام و مناطق مرزی عراق.
لکی: در لرستان (خرم‌آباد)، بخش‌هایی از کرمانشاه و ایلام. درباره اینکه لکی یک زبان مستقل، گویشی از کُردی جنوبی، یا یک زبان گذار میان کُردی و لُری است، بحث‌های علمی زیادی وجود دارد.

• ویژگی اصلی: این گویش‌ها از نظر آوایی و واژگانی، بیشترین تأثیر را از زبان فارسی پذیرفته‌اند.

زازا-گورانی (شاخه‌های جداگانه):

این دو شاخه به دلیل تفاوت‌های بسیار ریشه‌ای با سه شاخه اصلی کُردی (کُرمانجی، سورانی، جنوبی)، اغلب توسط زبان‌شناسان به عنوان زبان‌های مستقل و نه صرفاً گویش‌هایی از کُردی دسته‌بندی می‌شوند، هرچند از نظر هویت قومی، گویشوران آن‌ها کُرد محسوب می‌شوند.

• گورانی/هورامی:
هورامی در منطقه هورامان )پاوه‌، مریوان و بخش‌هایی از عراق) و گورانی در مناطق گوران‌نشین کرمانشاه، دارای ادبیات کلاسیک غنی و باستانی است و از لحاظ ساختاری با کُردی مرکزی و شمالی بسیار متفاوت است.
• زازاکی:
تنها در ترکیه رواج دارد و در مناطق دور از قلمرو گورانی صحبت می‌شود. زازاکی نیز پیوندهای ریشه‌ای قوی با زبان‌های ایرانی باستان را حفظ کرده است.

چالش درک متقابل و وضعیت استاندارد:
بزرگترین چالش در مورد زبان کُردی، عدم درک متقابل کامل بین شاخه‌های اصلی آن است.
• درک آسان: درک متقابل بین گویش‌های یک شاخه (مثلاً سورانی) یا گویش‌های نزدیک به هم (مانند کلهُری و فیلی) معمولاً امکان‌پذیر است.

• درک دشوار: درک میان کُرمانجی (شمالی) و سورانی (مرکزی) برای یک گویشور بدون آموزش دشوار است و درک زازاکی یا هورامی برای گویشوران کُرمانجی یا سورانی تقریباً غیرممکن است.

این تنوع نشان‌ دهنده تاریخ پیچیده و گسترده قوم کُرد است که علی‌رغم فاصله جغرافیایی و تفاوت‌های زبانی، هویت فرهنگی مشترک خود را حفظ کرده‌اند.

✍️ نگار صمیم نیا