ایلام، عروس زاگرس: شاهراه طبیعت و تاریخ ایران

استان ایلام، واقع در غرب کشور و همسایه عراق، به دلیل پوشش گیاهی وسیع بلوط، ارتفاعات شکوهمند کبیرکوه و سیمره، و همچنین آثار باستانی متعدد، به “عروس زاگرس”شهرت دارد. این استان گنجینه‌ای پنهان برای طبیعت‌گردان و علاقه‌مندان به تاریخ باستان است.

بخش اول: شگفتی‌های طبیعی و ژئوتوریسم (Geotourism)

ایلام، سرزمینی از کوه، جنگل، تنگه‌های عمیق و رودخانه‌های خروشان است که پدیده‌های طبیعی نادر را در خود جای داده است.

۱. پدیده‌های آبی و دره‌های منحصر به فرد

• دریاچه دوقلوی سیاه گاو (آبدانان):

o اهمیت:تنها دریاچه دوقلوی طبیعی ایران است که دو حوضچه بیضی‌شکل توسط یک کانال طبیعی باریک (حدود ۱۰ متری) به هم متصل شده‌اند.

o ویژگی:آب دریاچه به حدی زلال است که عمق آن و چشمه‌های جوشان کف دریاچه به وضوح دیده می‌شود، از این رو به آن آکواریوم طبیعی ایلام می‌گویند.

• تنگه کافرین (بدره):

یک دره عمیق و سرسبز در دل کوه‌های زاگرس که رودخانه سیمره از میان آن می‌گذرد. آب‌وهوای خنک و امکان قایق‌سواری در طول تنگه از جذابیت‌های اصلی آن است.

o اکوسیستم:تنگه کافرین یکی از زیستگاه‌های مهم سنجاب ایرانی و جنگل‌های انبوه درخت بلوط است که نقش حیاتی در اکوسیستم منطقه دارد.

• تنگه رازیانه:

o اهمیت:دره زمین‌شناختی باریک و شگفت‌انگیز که در فهرست آثار طبیعی ملی ایران ثبت شده است. دیواره‌های بلند سنگی در اثر فرسایش آب به شکل‌های هندسی خاصی درآمده‌اند.

• آبشار گچان:آبشاری زیبا و پرآب در مسیر ایلام به سرابله که اطراف آن پوشیده از درختان بلوط و گردو است.

۲. کوه‌ها و چشم‌اندازهای طبیعی

• کوه قلاقیران:

o اهمیت:این کوه بلند، نماد اصلی شهر ایلام و تصویری استوار از زاگرس است. چشم‌انداز آن به قدری خاص و منحصربه‌فرد است که گفته می‌شود طرح میدان آزادی تهران از شکل ظاهری آن الهام گرفته شده است.

• دره ارغوان:دره‌ای خوش آب و هوا در نزدیکی ایلام که در فصل بهار (به‌ویژه اردیبهشت‌ماه) با شکوفایی درختچه‌های ارغوان، به یک تابلوی نقاشی به رنگ بنفش خیره‌کننده تبدیل می‌شود.

• پارک جنگلی چغاسبز:یکی از تفرجگاه‌های مهم شهری با پوشش گیاهی متنوع، مناسب برای پیاده‌روی و کوهنوردی‌های سبک.

بخش دوم: میراث تاریخی و معماری قاجار

ایلام محل تلاقی تمدن‌های باستانی و اسلامی بوده و آثار متعددی از دوران ساسانی و قاجار در آن به چشم می‌خورد.

۱. بناهای دوره قاجار و معاصر

• قلعه والی (ایلام):

o تاریخچه:قصری تابستانی و حکومتی متعلق به دوره قاجار که در سال ۱۳۲۶ هجری قمری به دستور غلامرضا خان والی(والی پشتکوه) روی تپه باستانی چغامیرگ ساخته شد.

o معماری:این قلعه با زیربنای حدود ۱۴۶۴ متر مربع، شاهکار معماری قاجاری است. ویژگی‌های معماری آن شامل:

 تالار شاه‌نشین با حوض کوچک سنگی در وسط.

 پنجره‌های مشبک آجری فیروزه‌ای و شیشه‌های رنگی ارسی.

 سیستم آبرسانی سنتی از چشمه بی‌بی از طریق تنبوشه‌ها.

o کاربری فعلی:این قلعه پس از مرمت، تبدیل به موزه مردم‌شناسی ایلام شده و فرهنگ، آداب و صنایع دستی منطقه را نمایش می‌دهد.

۲. آثار باستانی و تمدن‌های کهن

• شهر تاریخی سیمره (ماداکتو):

o اهمیت:بقایای پایتخت تابستانی ایالت سیمره در دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی که وسعت زیادی دارد و در دره‌شهر واقع شده است. این شهر نشان‌دهنده یک تمدن شهری گسترده در گذشته است.
• تنگه و دژ بهرام چوبین (دره‌شهر):تنگه‌ای استراتژیک و نظامی در نزدیکی شهر باستانی سیمره که تأسیسات نظامی و معماری صخره‌ای آن به دوره ساسانی منسوب است و گفته می‌شود محل استقرار بهرام چوبین (سردار ساسانی) بوده است.

• آتشکده سیاهگل (دهلران):یک بنای چهارتاقی مربوط به دوران ساسانی که نشان‌دهنده اهمیت مذهبی این منطقه در آن دوره است.

بخش سوم: غذاها و سوغات محلی ایلام

فرهنگ غذایی ایلام ترکیبی از مواد اولیه کوهستانی و دشت‌های گرمسیری است که طعم‌های منحصربه‌فردی را خلق کرده است.

۱.غذاهای محلی اصیل

معروف‌ترین آش محلی، تهیه شده از گندم، دوغ و سبزیجات (به‌ویژه در فصل سرد).

آش ترخینه آش یا سوپی قدیمی با برنج، دوغ، پیاز داغ، پونه و روغن حیوانی که سرشار از کلسیم است.

آش ماسوا غذایی شبیه به کوفته یا دلمه با منشأ عربی که از برنج عنبربو، گوشت چرخ‌کرده و مغز گردو تهیه می‌شود.

کپه ایلامی (کبه) خورشتی شبیه به قورمه سبزی، اما با استفاده از سبزیجات محلی کوهی.

خورشت تره کوهی غذای مجلسی ایلام که از دنده گوسفندی و برنج تهیه می‌شود و بسیار پرطرفدار است.

دنده پلو نوعی کباب سنتی که جگر و دل گوسفند را به صورت لوله‌ای با لایه‌ای از چربی دور آن می‌پیچند و کباب می‌کنند.

جگروز

۲. سوغات ویژه خوراکی

• برنج عنبربو: ویژگی: این برنج محلی که در ایلام و خوزستان کشت می‌شود، دانه‌های کوتاه و گرد دارد اما عطر و بوی بسیار قوی و دلپذیری دارد.

o خواص:دارای طبع گرم بوده و برای افراد سردمزاج و همچنین کسانی که مشکلات گوارشی دارند، مناسب است.

• بنه (پسته کوهی):میوه درخت بنه که به صورت خام، بوداده، و همچنین برای تهیه ترشی، سس و روغن محلی استفاده می‌شود.

• شیرینی برساق:نوعی شیرینی یا نان روغنی محلی که با تخم مرغ، شیر و شکر تهیه شده و در روغن سرخ می‌شود.

✍️ نگار صمیم نیا